Onkologia to jeden z najbardziej dynamicznie rozwijających się obszarów medycyny. Z roku na rok lekarze oraz pacjenci mają do dyspozycji coraz więcej opcji, dzięki którym leczenie raka staje się efektywniejsze i mniej inwazyjne, a jego skutki – trwalsze. Zwłaszcza postęp w dziedzinie biologii molekularnej, immunologii oraz genetyki pozwolił na opracowanie nowych metod, które dają szansę na przedłużenie życia chorych. W tym tekście omawiam klasyczne i nowoczesne metody leczenia raka, które są obecnie stosowane.
Chirurgiczne leczenie nowotworów
Chirurgia to najstarsza z metod leczenia nowotworów, stosowana od czasów antycznych, gdy inne rozwiązania nie były dostępne. Również dzisiaj chirurgiczne usuwanie guzów i naciekanych tkanek stanowi podstawę terapii w przypadku wielu nowotworów. Leczenie chirurgiczne polega na mechanicznym usunięciu guza wraz z marginesem zdrowych tkanek. Jeśli umiejscowienie guza pozwala na jego całkowite usunięcie, to właśnie chirurgia daje największą szansę na powrót do zdrowia. Może być ona dodatkowo wspierana innymi terapiami, takimi jak radioterapia czy chemioterapia,
Chirurgiczne usunięcie nowotworu stosuje się wówczas, gdy guz znajduje się w miejscu bezpiecznym do zoperowania i gdy nie zdążył on dać odległych przerzutów. Kryterium kwalifikacyjnym do operacji jest także stan ogólny pacjenta. Zabiegu nie wykonuje się w przypadku rozległych lub trudno dostępnych guzów, gdy nowotwór jest rozsiany (czyli dał liczne przerzuty) i tym samym operacja nie poprawiłaby rokowań, a także gdy u pacjenta istnieją inne przeciwwskazania (np. niektóre choroby przewlekłe).
Wśród chirurgicznych metod leczenia nowotworów znajdują się:
- Chirurgia radykalna – jej celem jest całkowite usunięcie guza z marginesem zdrowych tkanek, czasami również z węzłami chłonnymi. Jej efektem ma być kompletne pozbycie się nowotworu. Zabiegi radykalne w wielu przypadkach oznaczają również konieczność usunięcia całego narządu (np. piersi w raku piersi).
- Chirurgia oszczędzająca – usuwany jest jedynie fragment narządu zajętego przez nowotwór (np. jeden z tzw. kwadrantów piersi w przypadku guza sutka). W tej sytuacji najczęściej konieczne jest leczenie uzupełniające, takie jak radioterapia.
- Chirurgia paliatywna – czasami rak jest już zbyt zaawansowany, aby można było całkowicie wyleczyć pacjenta, ale operacja może poprawić komfort jego życia (np. gdy usunięty zostanie guz blokujący jelito i powodujący niedrożność). Celem takiej operacji nie jest całkowita eliminacja nowotworu, lecz zmniejszenie dolegliwości wywołanych chorobą i potencjalnie również wydłużenie czasu przeżycia.
- Chirurgia cytoredukcyjna – zwana w skrócie cytoredukcją. Zabieg tego typu ma na celu zmniejszenie masy zmian nowotworowych i bywa stosowany przed leczeniem systemowym.
Operacje chirurgiczne nowotworów przeważnie wykonywane są metodami klasycznymi, ale coraz częściej lekarze sięgają po zaawansowane metody chirurgiczne, takie jak chirurgia robotyczna. W tym przypadku operator (lekarz wykonujący zabieg) posługuje się robotem chirurgicznym w celu wykonywania precyzyjnych ruchów w trudnodostępnych miejscach. Chirurgia robotyczna pozwala zmniejszyć inwazyjność operacji i ograniczyć utratę krwi, dzięki czemu pacjent szybciej wraca do formy.
Leczenie raka przez radioterapię
Kolejną po chirurgii metodą walki z rakiem była radioterapia – stosowana od początków XX wieku. Radioterapia polega na wykorzystaniu promieniowania jonizującego, które skutecznie niszczy komórki nowotworowe uszkadzając ich DNA i uniemożliwiając ich namnażanie się. Oczywiście promieniowanie nie działa wybiórczo i wpływa także na zdrowe okoliczne tkanki. Na szczęście nowoczesne technologie pozwalają kierować strumień jonów precyzyjnie do guza, minimalizując ich negatywne działanie na otoczenie.
Obecnie radioterapia stosowana jest przede wszystkim jako terapia uzupełniająca – przed operacją lub po niej.
- Radioterapia zastosowana przed zabiegiem pozwala zmniejszyć objętość guza, dzięki czemu jego usunięcie jest łatwiejsze.
- Radioterapia wdrożona po operacji niszczy komórki nowotworowe, które mogły pozostać w ciele pacjenta.
Radioterapia może być również stosowana jako samodzielne leczenie – najczęściej wówczas, gdy ingerencja chirurgiczna nie jest możliwa (np. z uwagi na położenie guza). Dodatkowo stosuje się ją w leczeniu paliatywnym nowotworów dla łagodzenia objawów choroby. Radioterapia nie jest zalecana w przypadku rozległych guzów, które wymagałyby dużych dawek promieniowania (znacznie wzrasta wówczas ryzyko uszkodzenia tkanek zdrowych). Nie można też powtarzać jej zbyt często – istnieje maksymalna bezpieczna dawka napromieniowania, którą może przyjąć pacjent. Przeciwwskazaniem do radioterapii jest również zły ogólny stan chorego.
Istnieje kilka rodzajów radioterapii, w tym:
- Teleradioterapia – wiązka promieniowania emitowana jest przez urządzenie znajdujące się poza ciałem pacjenta. Wyróżnić można tutaj radioterapię stereotaktyczną (SRS) charakteryzującą się bardzo wysoką precyzją. Stosuje się ją w przypadku mniejszych guzów znajdujących się w trudno dostępnych miejscach (np. w mózgu). Do najnowocześniejszych metod teleradioterapii należy radioterapia protonowa. Jej przewagą jest tzw. efekt Bragga – wiązka protonów oddaje największą dawkę energii bezpośrednio w guzie, a oszczędza zdrowe tkanki.
- Brachyterapia – źródło promieniowania jest umieszczone w pobliżu guza lub nawet w samym guzie. Pozwala to oszczędzić zdrowe tkanki a jednocześnie z całą mocą uderzyć w nowotwór.
- Medycyna nuklearna – radioizotopy podawane są dożylnie lub doustnie. Substancje gromadzą się w komórkach nowotworowych niszcząc je od środka.
Systemowe leczenie onkologiczne
Jeszcze nowsze od chirurgii i radioterapii jest systemowe podejście do leczenia nowotworów. Polega ono na stosowaniu leków działających na cały organizm, a nie tylko na jednego konkretnego guza. Leki te mogą docierać do komórek nowotworowych umiejscowionych w różnych obszarach ciała, co jest istotne w przypadku raka z przerzutami oraz wówczas, gdy nowotwór nie ma formy guza (np. białaczka). Do terapii systemowych należą: chemioterapia, hormonoterapia, immunoterapia i terapia celowana.
Chemioterapia
To metoda polegająca na podawaniu cytostatyków, czyli leków niszczących komórki na etapie ich podziału. Ponieważ komórki nowotworowe dzielą się szybciej niż zdrowe, wykazują szczególną wrażliwość na ten typ leków. Efektem ubocznym jest jednak niszczenie również części zdrowych komórek. Dotyczy to zwłaszcza tkanek, które w naturalny sposób szybko się odnawiają – takich jak szpik kostny (produkujący krew), błona śluzowa przewodu pokarmowego czy mieszki włosowe. Dlatego typowymi skutkami ubocznymi są osłabienie, spadek odporności, nudności czy wypadanie włosów.
Chemioterapię podaje się w cyklach – najczęściej dożylnie, choć w pewnych przypadkach dostępne są także tabletki. Metoda sprawdza się w przypadku nowotworów rozsianych. Jest również stosowana jako przygotowanie do chirurgicznego usunięcia guza oraz po zabiegach – w celu minimalizowania ryzyka nawrotu. Może też być podawana paliatywnie – by spowalniać rozwój choroby i łagodzić jej objawy.
Leczenie paliatywne, choć nie umożliwia całkowitego wyleczenia choroby, może spowolnić jej postęp i pozwolić pacjentowi na komfortowe życie nawet przez wiele kolejnych lat.
Hormonoterapia
Metoda ta rozwinęła się wówczas, gdy naukowcy dostrzegli związek pomiędzy działaniem pewnych hormonów, a przebiegiem choroby nowotworowej.
Hormonoterapia może przybierać dwie formy: blokowania działania hormonów stymulujących wzrost określonych nowotworów lub zwiększenia produkcji hormonów hamujących rozwój raka. Jest skuteczna wyłącznie w przypadku tzw. nowotworów hormonozależnych – czyli takich, które mają receptory wrażliwe na działanie określonych hormonów. Hormonoterapię stosuje się m.in. w raku piersi i w raku prostaty.
Immunoterapia
W leczeniu nowotworów immunoterapia uznawana jest za jedną z największych rewolucji ostatnich lat. Polega ona na pobudzeniu układu odpornościowego pacjenta i wyszkoleniu go w taki sposób, aby sam identyfikował, a następnie niszczył komórki rakowe. Używa się do tego starannie zaprojektowanych leków – tak zwanych inhibitorów punktów kontrolnych. Zaletą tej metody jest nie tylko skuteczność, ale także mała inwazyjność i niska toksyczność.
Obecnie immunoterapia znajduje zastosowanie w przypadku konkretnych nowotworów (na przykład czerniaka, raka płuca nie drobnokomórkowego czy też raka jasnokomórkowego nerki). Próby jej przeprowadzania podejmowane są również w przypadku nowotworów opornych na klasyczne metody leczenie.
W ostatnich latach rozwija się także terapia CAR-T – polega ona na pobraniu od pacjenta limfocytów, zmodyfikowaniu ich w laboratorium tak, aby lepiej rozpoznawały nowotwór, a następnie ponownym podaniu ich choremu. To skomplikowana metoda, stosowana na razie głównie w niektórych nowotworach krwi
Terapia celowana
To jedna z najnowocześniejszych, obiecujących metod leczenia nowotworów. Jej wyróżnikiem jest mocna indywidualizacja, której celem jest poprawa skuteczności przy jednoczesnym zmniejszeniu toksyczności terapii. Najpierw identyfikuje się tzw. profil molekularny komórek nowotworowych – czyli wykonuje się szczegółową analizę ich cech genetycznych i biochemicznych. Pozwala to na ich precyzyjne odróżnienie od komórek zdrowych i zaprojektowanie leku dla konkretnego pacjenta, który w maksymalnym stopniu uderzy w nowotwór, oszczędzając niedotknięte nim tkanki.
Terapia celowana może być stosowana w przypadku nowotworów powstałych na skutek określonych mutacji genetycznych (np. w genie BRAF) a także przypadku pacjentów, u których klasyczne metody nie przynoszą spodziewanych efektów.
Transplantacje w leczeniu nowotworów
W określonych przypadkach możliwe jest leczenie nowotworów przy pomocy przeszczepu tkanek. Transplantacje w onkologii dotyczą głównie komórek macierzystych szpiku kostnego. Wstępem jest bardzo intensywna radioterapia lub chemioterapia, której celem jest zniszczenie własnego szpiku pacjenta po to, aby możliwe było podanie szpiku dawcy.
Przeszczepy w leczeniu raka stosowane są głównie w terapii nowotworów układu krwiotwórczego (np. białaczka, chłoniak, szpiczak). Z uwagi na duże obciążenie organizmu na etapie przygotowania do transplantacji, przeszczep jest możliwy tylko u pacjentów w ogólnie dobrym stanie. W przypadku przeszczepu allogenicznego (czyli pochodzącego od innej osoby) niezbędne jest znalezienie dawcy. Czasami możliwy jest przeszczep autogeniczny – z wykorzystaniem własnych komórek macierzystych pacjenta, pobranych i zamrożonych przed rozpoczęciem leczenia. Ta metoda jest bezpieczniejsza ponieważ nie występuje ryzyko odrzucenia przeszczepu.
FAQ
Czy da się wyleczyć raka?
Możliwość całkowitego wyleczenia nowotworu zależy od wielu czynników, takich jak rodzaj raka, stadium choroby, ogólny stan zdrowia pacjenta czy dobór odpowiedniej terapii. Szanse na powrót do zdrowia daje przede wszystkim szybkie rozpoznanie i trafna diagnostyka – z tego względu szczerze zachęcam wszystkich pacjentów do wykonywania regularnych badań profilaktycznych.
Czy alternatywne metody leczenia są skuteczne w przypadku nowotworów?
Należy tutaj rozróżnić terapie prowadzone pod nadzorem specjalistów poszukujących nowych rozwiązań od paramedycyny. W pierwszym przypadku chodzi o weryfikowanie metod, które okazały się obiecujące w badaniach in vitro (czyli na komórkach) lub in vivo (czyli na żywych organizmach – w tym przypadku na zwierzętach). Druga opcja wykorzystywana jest często przez szarlatanów wykorzystujących ludzkie nieszczęście do wzbogacenia się. Obecnie nie ma dowodów na to, aby tzw. medycyna niekonwencjonalna odkryła, jak pokonać raka złośliwego.
Źródła:
- https://www.medicover.pl/nowotwory/metody-leczenia-nowotworow/
- https://alivia.org.pl/wiedza-o-raku/radioterapia-czym-jest-kiedy-znajduje-zastosowanie-najwazniejsze-fakty-i-mity/
- https://www.dkms.pl/dawka-wiedzy/o-nowotworach-krwi/na-czym-polega-leczenie-celowane-nowotworow
- https://www.doz.pl/czytelnia/a12824-Terapia_celowana_-_nowa_metoda_leczenia_nowotworow
- https://www.dkms.pl/dawka-wiedzy/o-nowotworach-krwi/jakie-sa-rodzaje-przeszczepien-komorek-macierzystych
