Kiedy po raz pierwszy rozmawiam z moimi pacjentami o radioterapii, często widzę w ich oczach niepokój – to zupełnie naturalna reakcja. Staram się wtedy spokojnie i dokładnie wyjaśnić, na czym polega ta procedura i jak się do niej przygotować. Gdy mija pierwsze zaskoczenie, pojawiają się konkretne pytania: Ile trwa radioterapia? Co to za zabieg? Czy radioterapia jest skuteczna? Ten artykuł powstał właśnie po to, by rozwiać wszelkie wątpliwości związane z tą powszechnie stosowaną, a zarazem skuteczną metodą walki z rakiem.
Co to jest radioterapia onkologiczna?
Radioterapia (często określana jako naświetlanie raka) to jedna z najważniejszych metod leczenia nowotworów złośliwych. Polega na niszczeniu komórek rakowych za pomocą promieniowania jonizującego. Jest ono podobne do promieniowania X (rentgenowskiego), jednak w tym przypadku podczas naświetlania stosuje się znacznie większe dawki, a sam proces trwa dłużej.
Warto wiedzieć…
Promieniowanie jonizujące uszkadza zarówno komórki nowotworowe, jak i zdrowe, jednak te zdrowe zwykle lepiej radzą sobie z naprawą uszkodzeń. To sprawia, że radioterapia jest jedną z trzech podstawowych metod leczenia nowotworów złośliwych.
Początki radioterapii nie napawały optymizmem, a sama metoda niosła za sobą wiele powikłań. Zdarzało się, że podczas naświetlania zbyt dużą dawką promieniowania dochodziło do uszkodzenia zdrowych komórek. Obecnie stosowane metody są znacznie bardziej bezpieczne – wszystko to za sprawą frakcjonowania, które polega na podawaniu pacjentowi mniejszych dawek, ale z większą częstotliwością.
Współcześnie stosowane rodzaje radioterapii onkologicznej to:
- Radioterapia radykalna – jej celem jest całkowite wyleczenie pacjenta. Metoda ta znajduje zastosowanie w leczeniu raka krtani i przełyku, a także wybranych nowotworów skóry. Jedną z jej odmian jest radioterapia stereotaktyczna, polegająca na podaniu jednej lub paru dużych dawek promieniowania w miejsce guza. Stosuje się ją jednak w przypadku małych guzów, w przypadku małych guzów, które można precyzyjnie zlokalizować i bezpiecznie napromieniować bez nadmiernego uszkadzania sąsiadujących tkanek.
- Radioterapia paliatywna – jej celem jest spowolnienie przebiegu choroby i złagodzenie jej objawów (ból, niedrożność, zapalenie). Metodę tę stosuje się, by poprawić komfort życia pacjenta, jednak nie pozwala ona na całkowite wyleczenie. Stosowana jest między innymi u chorych na raka płuc, pacjentów z zaawansowaną chorobą nowotworową oraz przy przerzutach do mózgu lub kości. W tym miejscu rozwieję ewentualne wątpliwości – nie u każdego pacjenta można zastosować radioterapię radykalną czy stereotaktyczną. Gdy nowotwór jest w zaawansowanym stadium, rozsiany lub z przerzutami rozległymi, czasami pełne wyleczenie nie jest możliwe.
- Radioterapia indukcyjna (neoadjuwantowa) – stosuje się ją przed operacją, na przykład w celu zmniejszenie guza. Metoda ta zmniejsza też ryzyko nawrotu choroby po zakończonym leczeniu.
- Radioterapia uzupełniająca (adjuwantowa) – jest przeprowadzana po operacji, zwykle w celu usunięcia komórek nowotworowych, które mogły pozostać w tkance po wycięciu guza.
Warto wiedzieć…
Radioterapię możemy podzielić też na teleradioterapię i brachyterapię. Teleradioterapia polega na naświetlaniu zmian od zewnątrz ciała, a brachyterapia wykorzystuje możliwość naświetlania od wewnątrz – jest to metoda wykorzystywana na przykład w leczeniu nowotworów ginekologicznych – w tym raka szyjki macicy.
Radioterapia – na czym polega i ile trwa?
Na czym polega radioterapia? Moim pacjentom tłumaczę, że radioterapia onkologiczna to metoda leczenia miejscowego. W praktyce oznacza to, że napromieniowaniu poddawany jest ten obszar ciała, w którym znajduje się guz. Naświetlanie obejmuje swoim zasięgiem także zdrowe tkanki, ale nie powinno to budzić niepokoju pacjentów. Istnieją bowiem różne techniki służące ochronie zdrowych tkanek. Przykład? Pacjenci poddawani naświetlaniu w obszarze jamy brzusznej zwykle są proszeni o przyjęcie dużej ilości płynów przed badaniem. To pozwala ochronić ich jelita.
Warto wiedzieć…
Cykl radioterapii trwa zwykle od 1 do 7 tygodni. Czas jednej sesji naświetlania wynosi od kilku do kilkunastu minut. Sesje odbywają się codziennie – od poniedziałku do piątku.
Sam zabieg odbywa się na leżąco. Pacjent układa się na łóżku w pomieszczeniu, gdzie znajduje się aparat służący do przeprowadzenia radioterapii. Następnie lekarz prosi go o odsłonięcie tego obszaru ciała, który będzie poddawany naświetleniu. Podczas zabiegu pacjent przebywa na sali sam – personel medyczny znajduje się w innym pomieszczeniu dla ochrony przed promieniowaniem, ale zachowuje kontakt głosowy z pacjentem.
Warto wiedzieć…
Urządzenie do radioterapii to akcelerator liniowy. Podczas samego seansu pacjent niczego nie czuje – nie ma bólu, kłucia i pieczenia.
Przygotowanie do radioterapii
Radioterapia onkologiczna to jedna z tych procedur, do których trzeba się dokładnie przygotować. Pierwszym krokiem jest symulacja, czyli szczegółowy plan leczenia. Planowanie leczenia odbywa się z wykorzystaniem tomografii komputerowej, a czasem rezonansu magnetycznego. Na ich podstawie fizycy medyczni i lekarz planujący określają dokładne pole napromieniania. Zwykle też oznaczają na skórze punkty, które ułatwiają codzienne ustawienie pacjenta.
O co zadbać przed samym zabiegiem? W dniu sesji załóż wygodne ubranie, które nie krępuje ruchów. Biżuterię, zegarek i metalowe elementy w okolicach naświetlania zdejmij przed wejściem do sali. W dniu zabiegu zrezygnuj też z kremów, balsamów i perfum w miejscu, które będzie naświetlane. Skóra powinna być czysta i sucha.
W tym miejscu muszę poruszyć jeszcze jedną ważną kwestię. Pacjenci często bowiem nie zdają sobie sprawy z tego, że ich życie przez najbliższe tygodnie będzie wymagało reorganizacji. Co mogę doradzić jako lekarz? Przede wszystkim zaplanuj dojazdy na zabieg i z powrotem do domu. Jeśli masz taką możliwość, zabierz ze sobą bliską osobę – to nie tylko wsparcie logistyczne, ale i emocjonalne.
Wskazania i przeciwwskazania do radioterapii onkologicznej
Radioterapię onkologiczną stosuje się w leczeniu różnego rodzaju nowotworów. Zdarza się, że stosuje się ją również zapobiegawczo, aby napromieniować węzły chłonne. Główne wskazania do jej przeprowadzenia to m.in.:
- choroby nowotworowe,
- bolesne zwyrodnienia stawów,
- bliznowce,
- naczyniaki kręgosłupa,
- nerwiaki,
- gruczolaki,
- kostnienia pozastawowe.
To były wskazania onkologiczne. Chcę zwrócić jednak uwagę na to, że radioterapia może być stosowana również u osób, które nie zostały dotknięte chorobą nowotworową. Metoda ta z powodzeniem znajduje zastosowanie w leczeniu:
- neuralgii nerwu trójdzielnego,
- zapalenia błony maziowej,
- nawracającego zwężenia tętnicy,
- choroby Peyroniego i Ledderhose’a.
Jak każda procedura medyczna, również radioterapia nie zawsze może być zastosowana. Wśród przeciwwskazań do jej wykonania najczęściej wymienia się m.in.:
- bardzo ciężki stan ogólny pacjenta (skrajne wyniszczenie organizmu, niewydolność wielonarządowa),
- silne reakcje popromienne po wcześniejszej radioterapii w tym samym obszarze,
- choroby skóry w miejscu naświetlania (większe ryzyko powikłań),
- choroby tkanki łącznej, takie jak toczeń (skóra może silniej reagować na promieniowanie).
Pamiętaj, że…
Powyższe przeciwwskazania nie muszą wykluczać Cię z zabiegu. Każdy przypadek jest indywidualny i to lekarz prowadzący podejmuje decyzję o zakwalifikowaniu pacjenta do radioterapii.
Czy radioterapia jest skuteczna?
Skuteczność tej metody zależy od kilku różnych czynników, w tym rodzaju i wielkości guza. Mniejszy guz to zdecydowanie większe szanse na wyleczenie. Radioterapia jest również skuteczna w przypadku bardzo wczesnych ognisk nowotworu.
Do czynników, które mają wpływ na skuteczność tej metody należy również podatność komórek nowotworowych na uszkodzenia spowodowane promieniowaniem. Im komórki są mniej podatne na naświetlania, tym trudniej jest je pokonać. Przykładem mniej wrażliwych na promieniowanie nowotworów są: czerniaki, raki gruczołowe, mięsaki tkanek miękkich oraz glejak wielopostaciowy. Do nowotworów o najwyższej podatności na promieniowanie zaliczamy: chłoniaka złośliwego, nasieniaka, neuroblastomę oraz białaczki.
Jak radioterapia wpływa na organizm? Czy to bezpieczna metoda?
Radioterapia, jak każda metoda walki z rakiem, jest obarczona pewnymi skutkami ubocznymi – wczesnymi lub późnymi. Wczesne skutki uboczne pojawiają się podczas lub niedługo po przebytej radioterapii (zwykle są odwracalne). Należą do nich m.in.:
- problemy z koncentracją,
- ogólne osłabienie,
- kłopoty z zasypianiem,
- zmiany w odczuwaniu smaku,
- nudności i wymioty,
- biegunki,
- zaparcia,
- zapalenie błon śluzowych,
- zaczerwienienie skóry i późniejsze płytkie owrzodzenie.
Późne skutki uboczne objawiają się zazwyczaj po upływie 6 miesięcy, a nierzadko kilku lat od zakończenia leczenia. Należą do nich:
- zapalenie skóry,
- zwłóknienie płuc,
- kardiomiopatia (choroba mięśnia sercowego),
- martwica tkanek.
Reasumując, radioterapia to skuteczna i stosunkowo bezpieczna metoda leczenia nowotworów, która każdorazowo jest indywidualnie dopasowywana do pacjenta. Choć może wiązać się z przejściowymi skutkami ubocznymi, dzięki nowoczesnym technikom ryzyko powikłań jest zmniejszone. Radioterapia onkologiczna to nie wyrok, ale realna szansa na powrót do zdrowia.
Źródła:
- https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/slownik/radioterapia
- https://nio.gov.pl/uploads/poradniki/promienie.pdf
