Brachyterapia to skomplikowany i mało znany termin, który budzi niepokój u wielu moich pacjentów. Nie powinien, ponieważ to jedna z najbardziej skutecznych metod walki z nowotworami, w tym rakiem prostaty u mężczyzn i rakiem szyjki macicy u kobiet. Co to jest brachyterapia? Jak działa? Kiedy należy ją wykonać? Jakie jeszcze nowotwory leczy ta metoda? Czy jest bezpieczna? Postaram się odpowiedzieć na te pytania z perspektywy lekarza.
Brachyterapia – co to za metoda?
Brachyterapia, nazywana często curieterapią lub terapią kontaktową to jedna z form leczenia radioterapeutycznego, która jest stosowana u pacjentów z różnego rodzaju nowotworami. To wyjątkowo precyzyjna metoda walki z rakiem, która polega na wykorzystaniu promieniowania ze źródeł promieniotwórczych. Umieszcza się je w pobliżu zmian nowotworowych – w ich bezpośrednim sąsiedztwie lub w miejscu, z którego zostały usunięte (zwykle podczas zabiegu chirurgicznego).
Warto wiedzieć…
Brachyterapia to jedna z najstarszych metod walki z rakiem. Jej początki sięgają 1901 roku – to zarazem data narodzin radioterapii onkologicznej.
W przypadku niektórych nowotworów – na przykład raka płuc czy odbytnicy – metodę tę stosuje się w połączeniu z chemioterapią lub teleradioterapią. Pozwala to zwiększyć siłę i skuteczność leczenia. Brachyterapia stosowana jest samodzielnie w przypadkach wybranych nowotworów we wczesnym stadium rozwoju. Zdarza się również, że zalecamy ją jako terapię uzupełniającą po zabiegach chirurgicznych – w takich sytuacjach ma ona na celu zabicie ewentualnych przetrwałych komórek nowotworowych.
Inne zastosowanie brachyterapii to leczenie paliatywne, które ma ograniczyć objawy wynikające z miejscowego naciekania nowotworu (np. dolegliwości bólowe). Ostatnie z zastosowań to tzw. brachyterapia ratunkowa – metoda ta stosowana jest u pacjentów, którzy otrzymali wcześniej wysokie dawki promieniowania metodą teleradioterapii.
Jak przebiega kwalifikacja do brachyterapii?
Każdy pacjent posiada indywidualny plan leczenia w zależności od rodzaju nowotworu. Pierwszym krokiem jest zawsze szczegółowy wywiad medyczny i badanie przedmiotowe. Na tej podstawie jestem w stanie wstępnie określić przebieg i zaawansowanie choroby. W zależności od tego, jaką diagnozę postawimy, kolejnym krokiem jest zlecenie odpowiednich badań – zwykle są to badania obrazowe i laboratoryjne. To na ich podstawie pacjent jest kwalifikowany do brachyterapii i ewentualnych zabiegów chirurgicznych.
Warto wiedzieć…
Brachyterapia to forma leczenia, która wymaga współdziałania fachowców wielu dziedzin. Udział w przygotowaniu pacjenta i przeprowadzeniu zabiegu biorą m.in.: pielęgniarki, anestezjolog czy specjalista radioterapii onkologicznej. Leczenie planowane jest na podstawie orzeczenia konsylium.
Jak wygląda zabieg brachyterapii?
Brachyterapia polega na wprowadzeniu źródła promieniowania do ciała pacjenta. Tutaj możliwe jest zastosowanie jednej z trzech metod, tj.:
- Brachyterapia kontaktowa (powierzchniowa) – w tej metodzie źródło promieniowania jest przykładane bezpośrednio do skóry.
- Brachyterapia śródjamowa (wewnątrzjamowa) – to na przykład brachyterapia dopochwowa. Ta metoda polega na wprowadzeniu walca przewodzącego promienianie bezpośrednio do wnętrza ciała pacjentki.
- Brachyterapia śródtkankowa (wewnątrztkankowa) – polega na przebiciu tkanki i wprowadzeniu do niej aplikatora, który bezpośrednio dotyka zmiany. Metodę tę stosuje się między innymi w przypadkach nowotworów złośliwych zlokalizowanych w okolicach głowy.
Wybór konkretnej metody uzależniony jest od kilku czynników, w tym rodzaju i umiejscowienia nowotworu. Zabieg nie wymaga znieczulenia. Wyjątkiem jest brachyterapia śródtkankowa, którą wykonuje się w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym.
Cechą wspólną każdego z tych zabiegów jest tzw. pre-planning. Nazywamy tak wstępny plan założenia aplikatorów do wyznaczonego obszaru ciała. Jest on wykonywany w ścisłej współpracy z fizykami medycznymi.
Rodzaje brachyterapii ze względu na dawkę promieniowania
Oprócz sposobu aplikacji promieniowania (kontaktowo, śródjamowo lub śródtkankowo), brachyterapię klasyfikuje się także według intensywności dawki promieniowania i czasu jej podawania. Wyróżniamy trzy główne typy:
- Brachyterapia LDR (Low Dose Rate), czyli niskodawkowa – stosuje się wówczas niewielką moc przez dłuższy czas, co zwykle wymaga hospitalizacji pacjenta.
- 2. Brachyterapia HDR (High Dose Rate), czyli wysokodawkowa – najczęściej wykonywana, zabieg trwa kilkanaście minut i jest wykonywana w trybie ambulatoryjnym.
- Brachyterapia PDR (Pulsed Dose Rate), która łączy cechy zabiegu LDR i HDR – polega na emisji promieniowania krótkimi impulsami.
Warto wiedzieć…
Ile trwa brachyterapia? Czas zabiegu jest uzależniony od rodzaju zastosowanej metody. Pojedynczy zabieg brachyterapii HDR trwa od 15 do 30 minut. Zwykle wykonywana jest seria zabiegów.
Przygotowanie do zabiegu
Przygotowanie do zabiegu brachyterapii będzie różne w przypadku pacjentów z nowotworami umiejscowionymi w różnych rejonach ciała.
- Nowotwór w obrębie narządu rodnego – pacjentki po zabiegu chirurgicznym powinny w dniu zabiegu zjeść lekkie śniadanie. Pacjentkom nieoperowanym zalecamy być na czczo w dniu zabiegu. W obydwu przypadkach na dzień przed zabiegiem należy wykonać lewatywę.
- Rak płuca – w dniu zabiegu pacjenci powinni być na czczo i po zażyciu leków, które przyjmują na stałe (bez leków przeciwcukrzycowych). Stosowanie leków przeciwkrzepliwych należy zgłosić lekarzowi.
- Rak przełyku – zalecenia przed zabiegiem są takie same jak w przypadku pacjentów z rakiem płuc.
- Rak prostaty – dzień przed zabiegiem należy stosować dietę płynną, ogolić krocze oraz wykonać lewatywę. W dniu zabiegu pacjent zakwalifikowany do brachyterapii prostaty powinien być na czczo i po zażyciu leków przyjmowanych na stałe.
- Rak wątroby – w przeddzień zabiegu należy stosować dietę lekkostrawną. W dniu zabiegu pacjent musi być na czczo.
W przypadku pacjentów z rakiem skóry brachyterapię śródtkankową wykonuje się w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym. W obydwu przypadkach pacjent lub pacjentka powinni być na czczo. Przyjmowanie leków przeciwkrzepliwych należy uzgodnić z lekarzem prowadzącym.
Wskazania i przeciwwskazania do zabiegu brachyterapii
Brachyterapia jest stosowana w przypadku nowotworów:
- narządów rodnych i piersi u kobiet,
- prostaty u mężczyzn,
- dna jamy ustnej,
- policzków i warg,
- języka,
- skóry (m.in. niezłośliwe bliznowce, mięsaki tkanek miękkich),
- przewodu pokarmowego,
- wątroby,
- trzustki,
- dróg oddechowych.
W tym miejscu muszę wspomnieć także o przeciwwskazaniach do brachyterapii. Obejmują one m.in.: zaawansowany stopień nowotworu (np. stopień III lub IV), ciąża i karmienie piersią czy choroby ogólnoustrojowe, które mogłyby negatywnie wpłynąć na proces leczenia lub go uniemożliwić. Przeciwwskazaniem może być także naciekanie przez nowotwór skóry, błon śluzowych i struktur anatomicznych. Brachyterapii nie wykonuje się również w sytuacji, gdy lokalizacja nowotworu nie pozwala na bezpieczny dostęp.
Pamiętaj, że…
Decyzję o kwalifikacji do zabiegu podejmuje lekarz, który robi to na podstawie szczegółowej oceny stanu pacjenta i stopnia zaawansowania choroby.
Zalecenia po brachyterapii
Pacjentów po wykonanej brachyterapii uczulam na to, by stosowali się ściśle do zaleceń lekarskich. Będą one różne w zależności od tego, który region został poddany zabiegowi. Ogólne zalecenia po tego typu zabiegach to.:
- Przestrzeganie diety zgodnej z zaleceniami lekarza – w przypadku pacjentów po brachyterapii układu oddechowego lub przełyku należy wstrzymać się od spożywania posiłków i napojów przez okres 2 godzin od zakończenia zabiegu.
- Ograniczenie wysiłku fizycznego – aktywności fizyczne w okresie pierwszych kilku dni powinny być dostosowane do możliwości organizmu.
- Przestrzeganie wyznaczonych wizyt w poradni onkologicznej.
- Unikanie gorących kąpieli – przez kilka dni po zabiegu należy stosować lekko ciepłe prysznice.
Pacjentkom po brachyterapii narządów rodnych zalecam zwykle ograniczenie współżycia do pierwszej kontrolnej wizyty w poradni ginekologicznej oraz noszenie nieobciskającej, wygodnej odzieży.
Osoby, które przeszły zabieg brachyterapii przełyku lub płuc powinny unikać pokarmów gorących, ostrych i twardych (w pierwszej dobie po zabiegu). Zalecam im również samoobserwację w celu wykrycia niepokojących objawów, takich jak: bóle w klatce piersiowej, kaszel, krwioplucie, czy złe samopoczucie po brachyterapii.
Samoobserwację powinny prowadzić również pacjenci po brachyterapii gruczołu krokowego (prostaty). W ich przypadku należy zwracać uwagę na takie objawy, jak: krwawienie, wysięk z rany lub świąd.
Szczególne zalecenia lekarskie mam ponadto dla pacjentów po brachyterapii skóry. Takie osoby powinny dbać o higienę okolicy napromienianej, pamiętać o zmianie opatrunków oraz chronić skórę przed czynnikami zewnętrznymi (słońce, wiatr, mróz, kurz).
Czy brachyterapia jest bezpieczna?
Na to pytanie moich pacjentów mogę odpowiedzieć z pełnym przekonaniem: tak – brachyterapia jest zabiegiem całkowicie bezpiecznym. Należy jednak pamiętać, że jak każda procedura medyczna, może wiązać się z pewnymi działaniami niepożądanymi. Dotyczy to zarówno powikłań okołozabiegowych, jak i tych spowodowanych promieniowaniem jonizującym.
Możliwe skutki uboczne po brachyterapii to głównie:
- niegroźne krwawienia w miejscu nakłuć,
- złuszczanie naruszonego naskórka,
- sączenie treści surowiczej,
- świąd i podrażnienie skóry,
- obrzęk,
- dolegliwości bólowe,
- stan zapalny,
- ropień piersi (w przypadku leczenia nowotworu piersi),
- martwica tkanki tłuszczowej.
Działania niepożądane występują jednak rzadko i nie niosą za sobą zagrożenia dla życia. Brachyterapia to nowoczesna, skuteczna i bardzo precyzyjna metoda, która niesie za sobą więcej korzyści niż skutków ubocznych. Oszczędza zdrowe tkanki, znajduje zastosowanie w leczeniu wielu typów nowotworów i daje szansę na powrót do zdrowia.
Źródła:
- https://krakow.nio.gov.pl/radioterapia-interwencyjna-brachyterapia/
- https://fundacjaonkologiczna.pl/wp-content/uploads/2022/11/Rozdzial-07.pdf
- https://wco.pl/co_i_jak_leczymy/brachyterapia/
