Medycyna w dzisiejszych czasach szybko się rozwija i co jakiś czas pojawiają się kolejne metody walki z nowotworem. Jedną z nich jest protonoterapia, znana również jako terapia protonowa. Co to za metoda? Kiedy się ją stosuje? Jakie ma zalety i wady? Czy warto rozważyć ją jako element leczenia onkologicznego?
Czym jest protonoterapia?
Leczenie raka większości moich pacjentów kojarzy się z chemio- lub radioterapią. Od pewnego czasu wachlarz możliwości znacznie się powiększył. Do grona metod wykorzystywanych w walce ze złośliwymi nowotworami dołączyła bowiem terapia protonowa. Czym jest protonoterapia? To zaawansowana radioterapia, która do naświetlań wykorzystuje promieniowanie protonowe. W praktyce, oznacza to większą precyzję i mniejsze ryzyko uszkodzenia zdrowych tkanek.
Warto wiedzieć…
W terapii protonowej wykorzystywany jest tzw. efekt Bragga – zjawisko, które umożliwia precyzyjne zaplanowanie dawki promieniowania.
Na czym dokładnie polega ta metoda?
Terapia protonowa, inaczej radioterapia protonowa opiera się na wykorzystaniu protonów. Są to dodatnio naładowane cząsteczki, które przenikają przez skórę bezpośrednio do guza. W trakcie terapii wykorzystywana jest precyzyjnie zaplanowana dawka promieniowania protonowego, która może być skoncentrowana bezpośrednio na guzie. Dzięki temu możliwe jest zastosowanie wysokiej dawki w obszarze zmiany nowotworowej przy jednoczesnym ograniczeniu napromieniania otaczających zdrowych tkanek.
Protony a fotony – czym różni się terapia protonowa od klasycznej radioterapii?
Protonoterapia różni się od klasycznej radioterapii nie tylko rodzajem używanego promieniowania, ale też rozkładem dawki i precyzją działania. Najważniejsze różnice to:
- Rodzaj użytego promieniowania – klasyczna radioterapia wykorzystuje promieniowanie fotonowe (czyli promienie X), podczas gdy protonoterapia opiera się na promieniowaniu protonowym, czyli cząstkach o ładunku dodatnim.
- Precyzja działania – dzięki zjawisku znanemu jako efekt Bragga, protony uwalniają największą dawkę energii dokładnie w miejscu guza, nie uszkadzając tak bardzo tkanek zdrowych.
- Rozkład dawki – promieniowanie fotonowe przechodzi przez całe ciało, oddziałując również na tkanki za guzem. Protony zatrzymują się na określonej głębokości, co pozwala zminimalizować napromienianie zdrowych narządów.
- Ryzyko powikłań – ze względu na większą precyzję, protonoterapia wiąże się z mniejszym ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych, zarówno w trakcie leczenia, jak i po jego zakończeniu.
- Koszt i dostępność – terapia protonowa to znacznie droższa i trudniej dostępna metoda leczenia, wymagająca specjalistycznego sprzętu i wysoko wykwalifikowanego zespołu.
Warto wiedzieć…
Urządzenie do protonoterapii to cyklotron. Podczas zabiegu przyspiesza protony do ogromnych prędkości i kieruje wiązkę bezpośrednio w guz.
Przygotowanie do protonoterapii
Jeśli pacjent zostanie wstępnie zakwalifikowany do leczenia tą metodą, to kolejnym krokiem jest wykonanie kompletu badań. Zwykle są to badania lokalizujące miejsce, w którym znajduje się guz pierwotny i ewentualne przerzuty. W niektórych przypadkach niezbędne jest wykonanie dodatkowych badań, takich jak: endoskopia, ultrasonografia czy angiografia.
Podczas wizyt poprzedzających zabieg przeprowadzana jest procedura przygotowania do ułożenia ciała pacjenta na stole zabiegowym. Ułożenie pacjenta musi być dokładnie takie samo w dniu badania. Podczas naświetlania pacjent znajduje się w pozycji leżącej. Jest unieruchomiony w specjalnym, przeznaczonym tylko dla niego materacu konturowym. Materac ten wykonany jest z hermetycznej folii plastikowej wypełnionej kulkami styropianowymi. Bezpośrednio przed naświetlaniem z folii usuwa się powietrze, dzięki czemu kulki dopasowują się do zarysu ciała pacjenta. Materac konturowy przypisany jest indywidualnie do każdego pacjenta przez cały okres leczenia.
Jak przebiega protonoterapia?
Leczenie na ogół nie wymaga pobytu w szpitalu – odbywa się w trybie ambulatoryjnym. Odpowiednio przygotowany pacjent (tj. ustawiony w materacu konturowym) jest transportowany na łóżku jezdnym do pomieszczenia, w którym będzie się odbywał zabieg. Sam proces napromieniania trwa zaledwie kilka minut. Zabieg jest bezbolesny i powtarzany z różną częstością (w przypadku dzieci procedurę wykonuje się w narkozie). Cały cykl terapeutyczny trwa od 2 do 8 tygodni.
Warto wiedzieć…
Pacjenci poddawani napromieniowaniu okolic głowy i szyi zakładają na czas zabiegu indywidualnie dopasowaną maskę. Jej zadaniem jest unieruchomienie głowy na stole zabiegowym.
Wskazania i przeciwwskazania do terapii protonowej
Protonoterapia nie jest metodą leczenia uniwersalną, ale w określonych przypadkach przynosi bardzo dobre efekty.
Obecnie protonoterapię wykorzystuje się głównie u pacjentów, u których zdiagnozowano:
- Nowotwory podstawy czaszki i okolic przykręgosłupowych.
- Nowotwory zatok przynosowych.
- Wybrane nowotwory wieku dziecięcego (np. wymagające napromieniowania osi mózgowo-rdzeniowej).
- Glejaki o wysokim stopniu zróżnicowania.
- Raki gruczołowo-torbielowate gruczołów ślinowych (w obrębie podstawy czaszki).
Terapia może być także rozważana w innych przypadkach:
- Guzy mózgu i rdzenia kręgowego.
- Chłoniaki, nerwiaki, oponiaki.
- Mięsaki (w tym Ewinga i kostniakomięsaki).
- Nowotwory narządu wzroku.
- Nowotwory prostaty i płuc (w wybranych sytuacjach klinicznych).
Nie wszyscy pacjenci mogą jednak w ogóle skorzystać z tej metody.
Możliwość terapii protonowej wykluczają:
- Rozległe przerzuty, na przykład do wątroby czy płuc (protonoterapia działa miejscowo).
- Zły stan ogólny pacjenta uniemożliwiający bezpieczne przeprowadzenie leczenia.
Pamiętaj, że…
Radioterapia, również w wersji protonowej to leczenie miejscowe, które może powodować skutki uboczne w napromienianym obszarze ciała. Mogą one obejmować m.in.: wypadanie włosów (napromieniowanie głowy), pieczenie podczas oddawania moczu (napromieniowanie prostaty) lub podrażnienia skóry.
Terapia protonowa – wady i zalety
Protonoterapia, uznawana za jedną z nowocześniejszych metod leczenia nowotworów złośliwych, wyróżnia się wieloma zaletami. Jedną z nich jest precyzja. Zastosowanie wąskiej wiązki protonów pozwala na skoncentrowanie dawki wysokiej promieniowania na guzie, minimalizując jednocześnie uszkodzenia zdrowych tkanek.
Pozostałe zalety tej metody to:
- Mniejsze ryzyko wystąpienia ostrych i przewlekłych powikłań.
- Znacznie większa skuteczność w leczeniu nowotworów opornych na radioterapię fotonową.
- Mniejsze ryzyko uszkodzenia ważnych narządów (szczególnie ważne w przypadku młodych pacjentów).
- Możliwość leczenia guzów głęboko położonych (protony mają zdolność penetracji tkanki na większej głębokości).
- Możliwość efektywnej miejscowej kontroli nowotworów.
- Zachowanie wyższej jakości życia pacjentów w trakcie leczenia.
Pamiętaj, że…
Radioterapia protonowa może być stosowana zarówno jako metoda samodzielna, jak również uzupełniająca chemioterapię czy leczenie molekularne.
Terapia protonowa to oszczędzająca forma leczenia, której nie brakuje zalet. Mimo tak wielu pozytywów, nie możemy zapominać o minusach tej metody walki z rakiem. Główną wadą tego rozwiązania i zarazem ogromną barierą dla wielu pacjentów są koszty leczenia. W Europie koszt leczenia to kilkanaście, a niekiedy nawet kilkadziesiąt tysięcy Euro. Na podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 6 czerwca 2016 roku terapia ta jest jednak refundowana, jednakże tylko dla wybranych wskazań klinicznych. Z refundacji mogą skorzystać między innymi pacjenci z nowotworami:
- podstawy czaszki i okolicy okołordzeniowej,
- nowotworami zatok obocznych nosa,
- nowotworami wieku dziecięcego wymagające napromieniowania osi mózgowo-rdzeniowej,
- wysoko zróżnicowanymi glejakami,
- nowotworami wieku dorosłego o lokalizacji okołooponowej, podstawy czaszki i okolicy przykręgosłupowej,
- rakiem gruczołowo-torbielowatym gruczołów ślinowych wymagający radioterapii w okolicy podstawy czaszki.
Warto wiedzieć…
Jedynym ośrodkiem w Polsce, który wykonuje terapię protonową w ramach kontraktu z NFZ, jest Narodowy Instytut Onkologii w Krakowie.
Źródła:
- https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/protonoterapia-w-polsce.html
