Wielu moich pacjentów, po usłyszeniu diagnozy nowotworu, czuje się przytłoczonych terminologią medyczną. To zupełnie naturalne! W takim momencie padają pytania: które to stadium raka i co to właściwie oznacza? Aby lepiej rozumieć diagnozę, warto poznać klasyfikację nowotworów TNM. W tym artykule wyjaśnię czym jest skala TNM oraz postaram się rozwiać wszelkie wątpliwości dotyczące stosowanej klasyfikacji nowotworów i odpowiedzieć na pytania, które często słyszę w moim gabinecie.
Klasyfikacja TNM – jak wygląda i co oznacza?
Nowotwory powstają z naturalnych komórek organizmu, które pod wpływem różnych czynników (zewnętrznych, genetycznych, czy też środowiskowych) zaczynają funkcjonować w sposób nieprawidłowy – przede wszystkim poprzez niekontrolowany wzrost i podział. Podstawowa klasyfikacja nowotworów opiera się na mikroskopowym obrazie tkanki i wyróżnia dwa rodzaje zmian:
- Nowotwory nabłonkowe – to zmiany powstałe z tkanki nabłonkowej, która pokrywa ciało człowieka. Tkanka ta tworzy skórę, a także wyściela jelita, drogi oddechowe, błonę śluzową jamy ustnej, czy gardło.
- Nowotwory nienabłonkowe – to tzw. mięsaki i chłoniaki, które powstają z innych komórek.
W praktyce klinicznej częściej stosujemy TNM – klasyfikację, która opiera się na analizie stopnia zaawansowania choroby nowotworowej. System ten wziął swą nazwę od pierwszych liter łacińskich słów:
T (łac. tumor) – oznacza zaawansowanego guza pierwotnego, czyli źródła nowotworu.
N (łac. nodules) – brak przerzutów lub obecność przerzutów w węzłach chłonnych.
M (łac. metastases) – brak przerzutów odległych lub ich obecność.
Komponenty Klasyfikacji TNM
Podczas stawiania diagnozy pacjenci często spotykają się z niezrozumiałymi oznaczeniami, takimi jak: Tx, N1-N4 czy M0. Te skróty niewiele im mówią, dlatego postaram się bardziej przybliżyć te oznaczenia w odniesieniu do głównych kryteriów.
Guz pierwotny (T)
Wskaźnik ten odnosi się do wielkości i rozprzestrzenienia się guza pierwotnego. Oznaczenia opisujące ten parametr to:
T0 – brak dowodów na obecność guza pierwotnego.
Tx – guz nie może być oceniony (może wymagać dodatkowych badań).
Tis – rak in situ, czyli rak przedinwazyjny (zmiana na wczesnym etapie, ograniczona do nabłonka).
T1 – guz jest niewielki i ograniczony do narządu, w którym powstał. Nie nacieka jeszcze otaczających tkanek. W przypadku wielu nowotworów T1 oznacza średnicę guza mniejszą niż 2 cm.
T2 – guz jest już większy niż w stadium T1, ale nadal znajduje się w granicach narządu, w którym się rozwinął. Może też lekko naciekać otaczające tkanki.
T3 – guz osiąga znaczne rozmiary lub zaczyna naciekać otaczające tkanki i narządy (np. ścianę jelita, mięśnie, skórę).
T4 – guz nacieka sąsiednie narządy lub struktury (np. ścianę klatki piersiowej, pęcherz moczowy, kości). To najbardziej zaawansowany stopień lokalnego rozwoju nowotworu. W niektórych przypadkach oznacza również obecność kilku ognisk nowotworowych w obrębie jednego narządu.
Choć klasyfikacja TNM jest sporym ułatwieniem dla kadry medycznej, rozszyfrowywana przez samych pacjentów może wprowadzać ich w błąd – w zależności od rodzaju nowotworu szczegółowa klasyfikacja może być bowiem nieco inna. Przykładowo: w przypadku raka piersi klasyfikację T1 otrzyma guz mniejszy lub równy 2 cm, a klasyfikację T4 zmianę naciekającą już na sąsiadujące struktury. Z kolei w przypadku raka jelita grubego skala T oznacza nie średnicę guza, ale stopień naciekania ściany jelita. To dlatego diagnozę, wszystkie oznaczenia i klasyfikację warto dokładnie omówić ze swoim lekarzem prowadzącym, a nie analizować danych samodzielnie. Bez odpowiedniego kontekstu i wiedzy specjalistycznej można bowiem dość do całkowicie błędnych wniosków.
Warto wiedzieć…
Nie zawsze większy guz to gorsze rokowania. Wpływ na nie ma również umiejscowienie raka, jego typ histologiczny oraz obecność przerzutów – w szczególności odległych.
Przerzuty do węzłów chłonnych (N)
Wskaźnik N, czyli obecność i rozprzestrzenianie się przerzutów do węzłów chłonnych opisują następujące oznaczenia:
N0 – brak przerzutów do regionalnych węzłów chłonnych.
Nx – nie można ocenić przerzutów.
N1 – przerzuty obecne są w niewielkiej liczbie regionalnych węzłów chłonnych.
N2 – przerzuty obejmują większą liczbę węzłów chłonnych lub znajdują się w nieco bardziej oddalonych lokalizacjach.
N3 – przerzuty stwierdza się w licznych węzłach chłonnych, które dodatkowo mogą naciekać sąsiednie struktury.
N4 – obecne są zaawansowane przerzuty do węzłów chłonnych, często bardzo rozległe lub obecne w węzłach chłonnych znacznie oddalonych od guza pierwotnego.
Przerzuty odległe (M)
Wskaźnik M, czyli obecność przerzutów w odległych narządach i tkankach oznaczamy:
M0 – brak przerzutów odległych.
Mx – przerzuty odległe nie mogą być oceniane.
M1 – obecność przerzutów do odległych narządów.
Oznaczenie M1 bywa dodatkowo dzielone na: M1a, M1b i M1c w zależności od liczby i lokalizacji przerzutów odległych.
Warto wiedzieć…
Klasyfikacja TNM jest używana zarówno dla opisu zaawansowania, jak i wyboru metody leczenia nowotworu.
Klasyfikacja TNM – dlaczego jest tak ważna?
System oceny stopnia zaawansowania nowotworu, czyli klasyfikacja TNM to ważne narzędzie w diagnostyce i leczeniu nowotworów. Dzięki niemu jesteśmy w stanie lepiej zrozumieć rozwój choroby, a to z kolei umożliwia nam opracowanie najbardziej skutecznych metod terapeutycznych.
U pacjentów we wczesnym stadium choroby (T1, N0, M0) zwykle to operacja chirurgiczna i usunięcie guza dają bardzo dobre efekty. U osób w bardziej zaawansowanym stadium (T3, N2, M1), włączamy często leczenie wspomagające w postaci chemioterapii lub radioterapii. Obydwie te metody mają na celu redukcję rozmiaru guza. Zdarza się, że stosujemy je również u pacjentów, którzy z różnych przyczyn nie mogą skorzystać z leczenia chirurgicznego.
Stosowanie klasyfikacji TNM jest istotne także z innego powodu. Stopień zaawansowania nowotworu według tego systemu ma bowiem bezpośredni wpływ na rokowania pacjenta. Zwykle osoby z wcześnie wykrytym rakiem i klasyfikacjami typu T1, N0, M0 mają znacznie lepsze rokowania, a to z kolej wiąże się z wyższą przeżywalnością. Dodatkowo, system TNM umożliwia ujednolicenie komunikacji między lekarzami na całym świecie. W jaki sposób? Przede wszystkim ułatwia porównywanie wyników leczenia pacjentów z podobnym stopniem zaawansowania choroby, a przecież coraz częściej specjaliści z Polski konsultują co trudniejsze przypadki ze specjalistami z odległych ośrodków, którzy mają większe doświadczenie czy też dostęp do innych metod leczniczych.
Stadia nowotworów
Ile jest stadiów raka? To kolejne z serii pytań, które często padają w moim gabinecie. Możemy mówić o różnych stopniach złośliwości raka, w zależności od miejsca powstania nowotworu. Tego typu klasyfikacja zwykle obejmuje cztery stopnie w gradacji postępującego zaawansowania:
Rak 1. stopnia – to nowotwór w najwcześniejszej fazie rozwoju (guz jest niewielki, bez przerzutów do węzłów chłonnych). Zwykle ma bardzo dobre rokowania (przeżycie pięcioletnie od 75 do 100% leczonych chorych).
Rak 2. stopnia – to nowotwór w początkowej fazie rozwoju (guz jest większy, może obejmować okoliczne tkanki, nie daje przerzutów odległych). W tym przypadku pięcioletni wskaźnik przeżycia wynosi od 50 do 75% leczonych chorych.
Rak 3. stopnia – to nowotwór zaawansowany (może wykazywać przerzuty do węzłów chłonnych, nacieki okolicznych tkanek). Przeżycie pięcioletnie wynosi w tym przypadku od 25 do 50% leczonych chorych.
Rak 4. stopnia – nowotwór bardzo zaawansowany, z przerzutami do innych narządów (np. płuca, mózg, kości). To stadium ma gorsze rokowania (przeżycie pięcioletnie do 25% leczonych chorych).
Warto wiedzieć…
Niektóre nowotwory mają też 5. stadium raka. Odnosi się ono do choroby bardzo zaawansowanej lub terminalnej.
Stopnie złośliwości nowotworów – grading
Poza klasyfikacją TNM stosuje się również grading, czyli ocenę złośliwości histologicznej nowotworów, a przeprowadza się ją na podstawie oceny tego, jak bardzo komórki nowotworowe różnią się od prawidłowych. Wymienia się następujące stopnie złośliwości:
G1 – oznacza nowotwór dobrze zróżnicowany. Jego komórki przypominają prawidłowe, a tempo ich wzrostu nie jest duże.
G2 – oznacza nowotwór średnio zróżnicowany. Jego komórki są wyraźnie nieprawidłowe i mają wyższe tempo wzrostu.
G3 – oznacza nowotwór słabo zróżnicowany. Komórki bardzo mocno odbiegają od prawidłowych, szybko się dzielą i mają wysokie tempo wzrostu.
G4 – to nowotwór niezróżnicowany. Komórki nie przypominają tych prawidłowych dla danej tkanki, nowotwór ma bardzo szybki i agresywny przebieg.
Grading i klasyfikacja TNM nie są ze sobą tożsame – dopiero przeanalizowane razem dają dokładniejszy obraz i pozwalają na oszacowanie rokowań. Może się zdarzyć, że osoba o niskim wyniku w klasyfikacji TNM (na przykład T1N0M0) będzie miała słabsze rokowania, jeśli jej nowotwór posiada grading G3 niż osoba o nieco wyższym wyniku w klasyfikacji TNM, ale o gradingu G1.
Choć mam świadomość tego, że większość moich pacjentów i pacjentek nie ma wykształcenia medycznego, to jestem zdania, że znajomość klasyfikacji TNM, stadium klinicznego i stopnia złośliwości nowotworu pozwala lepiej odnaleźć się w sytuacji po diagnozie i świadomie uczestniczyć w procesie leczenia. Choć te pojęcia mogą początkowo brzmieć obco, warto je poznać, by nie odczuwać zagubienia podczas rozmowy z lekarzem i świadomie podejmować kolejne decyzje mające wpływ proces leczenia.
Źródła:
- https://alivia.org.pl/wiedza-o-raku/stadia-zaawansowania-nowotworow-klasyfikacja-tnm-i-pozostale-czynniki-oceny-choroby/
- https://www.mp.pl/onkologia/klasyfikacja-tnm
