Cytostatyki – co to są, jak działają i dlaczego stosuje się je w leczeniu nowotworów?

Słowo „cytostatyk” dla wielu pacjentów brzmi obco. Zdarza się, że pojawia się po raz pierwszy podczas rozmowy z onkologiem albo w opisie planowanego leczenia. W głowie od razu pojawiają się pytania. Czy cytostatyk to to samo co chemioterapia? Czy każdy pacjent z nowotworem dostaje takie leki? I dlaczego jednocześnie mają pomagać i wywoływać skutki uboczne?

To naturalne wątpliwości.

Chorzy często mówią, że przed rozpoczęciem leczenia najbardziej boją się nie samego podania leków, ale niewiedzy. Słyszą nazwy, których wcześniej nie znali. Paklitaksel. Docetaksel. Metotreksat. Epirubicyna. Brzmią tajemniczo, a przecież za każdą z tych nazw stoi konkretny lek przeciwnowotworowy i konkretny cel leczenia.

Czym są cytostatyki?

Cytostatyki to grupa leków stosowanych w leczeniu nowotworów złośliwych za pomocą leków, które hamują wzrost i podział komórek nowotworowych. Ich zadaniem jest zatrzymanie namnażania się choroby lub zniszczenie grupy komórek nowotworowych.

Można powiedzieć, że cytostatyk utrudnia nowotworowi dalszy rozwój. Działa tam, gdzie komórka dzieli się bardzo szybko. Właśnie dlatego cytostatyki wykorzystuje się głównie w leczeniu guzów szybko rosnących i nowotworów o wysokiej wrażliwości na chemioterapię.

Pacjent czasem słyszy od lekarza: „będziemy stosować chemioterapię”. W praktyce oznacza to zwykle podawanie leków cytostatycznych. Chemioterapia jest nazwą całej metody leczenia, natomiast cytostatyk to konkretny lek lub grupa leków używanych podczas terapii.

Jak działają leki cytostatyczne?

Żeby zrozumieć mechanizm działania, warto wyobrazić sobie budowę nowotworu.

Guz nie jest jedną dużą masą. Składa się z milionów komórek, które nieustannie się dzielą. W zdrowej tkance organizm kontroluje ten proces. W nowotworze taki mechanizm przestaje działać. Leki cytostatyczne ingerują właśnie w podział komórki.

Jedne uszkadzają materiał genetyczny komórki nowotworowej. Inne blokują prawidłową replikację materiału genetycznego komórki nowotworowej. Są też takie, które zaburzają podział jądra komórkowego i uniemożliwiają dalsze namnażanie się komórek. W pewnym momencie następuje śmierć komórki nowotworowej. To właśnie dlatego leczenie działa.

Dlaczego cytostatyki uszkadzają również zdrowe komórki?

To pytanie wraca niemal podczas każdej rozmowy z pacjentami. Skoro leki są stworzone do walki z rakiem, dlaczego pojawiają się działania niepożądane? Powód jest prosty. Cytostatyk nie rozpoznaje nowotworu tak, jak człowiek rozpoznaje twarz znajomej osoby. Lek wyszukuje komórki, które intensywnie się dzielą. Problem polega na tym, że w organizmie istnieją również zdrowe komórki dzielące się bardzo szybko. Dotyczy to mieszków włosowych, błony śluzowej przewodu pokarmowego czy komórek znajdujących się w szpiku kostnym. Dlatego podczas leczenia mogą pojawić się nudności, osłabienie, wypadanie włosów albo przejściowe obniżenie liczby krwinek.

Nie oznacza to jednak, że leczenie szkodzi bardziej niż pomaga. Onkolog zawsze ocenia, czy korzyści przewyższają ryzyko pogorszenia stanu ogólnego.

Czy wszystkie cytostatyki działają tak samo?

Nie. Leki cytostatyczne można podzielić na kilka grup. Podstawowym kryterium podziału cytostatyków jest sposób działania na komórkę nowotworową oraz moment, w którym lek działa najskuteczniej. Niektóre preparaty wykazują aktywność w określonej fazie cyklu komórkowego. Inne działają niezależnie od fazy cyklu. Brzmi skomplikowanie? W praktyce oznacza to tylko tyle, że część leków atakuje komórkę w konkretnym momencie jej życia, a część potrafi działać niemal przez cały czas.

Antymetabolity – leki działające podczas tworzenia DNA

Jedną z najlepiej poznanych grup są antymetabolity. Ich budowa przypomina naturalne substancje wykorzystywane przez komórkę podczas tworzenia DNA. Komórka próbuje z nich skorzystać, ale napotyka przeszkodę. Proces kopiowania materiału genetycznego zostaje zaburzony, a dalszy podział staje się niemożliwy. Do tej grupy należy między innymi metotreksat. Pacjenci leczeni metotreksatem spotykają się z nim nie tylko w onkologii. Lek znajduje zastosowanie również w niektórych chorobach autoimmunologicznych, choć w innych dawkach niż podczas terapii raka.

Cytostatyki alkilujące – uszkadzanie DNA komórki nowotworowej

To jedna z najstarszych grup stosowanych leków przeciwnowotworowych.

Cytostatyki alkilujące tworzą wiązania chemiczne z grupami funkcyjnymi cząsteczek istotnych dla prawidłowego funkcjonowania komórki. W praktyce uszkadzają DNA i uniemożliwiają dalsze namnażanie się komórek nowotworowych.

Do tej grupy należą między innymi leki alkilujące wykorzystywane w leczeniu wielu różnych nowotworów, od chłoniaków po guzy lite.

Pacjent nie musi znać wszystkich nazw. Dla niego ważniejsza jest informacja, że lekarz dobiera lek do rodzaju nowotworu, a nie odwrotnie.

Taksany i alkaloidy roślinne – leki, które zatrzymują podział komórki

Pacjenci leczeni onkologicznie bardzo często spotykają się z nazwami paklitaksel albo docetaksel. Szczególnie dotyczy to osób leczonych z powodu raka piersi, raka jajnika czy raka płuc. Te leki należą do grupy taksanów i działają w wyjątkowy sposób.

Komórka podczas podziału tworzy coś w rodzaju wewnętrznego rusztowania, które pozwala rozdzielić materiał genetyczny między nowe komórki. Paklitaksel i docetaksel zaburzają ten proces. Komórka zostaje „zatrzymana” w trakcie podziału i nie jest w stanie zakończyć namnażania. W efekcie następuje śmierć komórki nowotworowej.

Pacjent zwykle nie widzi tego mechanizmu. Widzi kroplówkę, fotel w oddziale dziennym i kilka godzin spędzonych na podawaniu leków. Tymczasem na poziomie mikroskopowym trwa bardzo intensywna walka z komórkami nowotworowymi.

Podobnie działają alkaloidy barwinka, czyli między innymi winkrystyna oraz winblastyna. Określa się je czasem jako trucizny wrzeciona podziałowego. Nazwa brzmi groźnie, ale dobrze opisuje sposób działania. Leki blokują struktury odpowiedzialne za prawidłowy podział komórki, przez co dalsze namnażanie staje się niemożliwe.

Antracykliny – jedne z najlepiej poznanych leków przeciwnowotworowych

Do najlepiej poznanych i najpowszechniej stosowanych leków cytostatycznych należą również antracykliny. W tej grupie znajdują się między innymi epirubicyna, daunorubicyna oraz idarubicyna.

Pacjentki leczone z powodu raka piersi często spotykają epirubicynę już na początku terapii. Lek od wielu lat znajduje zastosowanie w leczeniu nowotworów złośliwych i pozostaje jednym z filarów wielu schematów terapeutycznych.

Mechanizm działania opiera się na uszkadzaniu materiału genetycznego komórki nowotworowej. Komórka traci możliwość dalszego namnażania, a proces rozwoju guza zostaje zahamowany.

Dlaczego lekarze łączą kilka cytostatyków?

Pacjenci czasem pytają:

„Skoro jeden lek działa, po co podawać trzy albo cztery?”

To bardzo rozsądne pytanie.

Wyobraź sobie próbę zamknięcia wszystkich wyjść z budynku. Jeśli zabezpieczysz tylko jedne drzwi, nadal istnieje szansa ucieczki. Podobnie wygląda leczenie nowotworów. Poszczególne grupy cytostatyków atakują komórki nowotworowe w różnych momentach ich życia.

Dlatego w terapii raka lekarze często stosują kilka leków z różnych grup cytostatyków. Jeden działa w fazie S cyklu komórkowego, inny zaburza podział jądra komórkowego, a kolejny uszkadza materiał genetyczny.

Takie połączenie zwiększa odsetek niszczonych komórek nowotworowych.

Nie każdy pacjent otrzymuje jednak terapię wielolekową. W niektórych sytuacjach wystarczająca okazuje się monoterapia, czyli leczenie jednym preparatem.

W jakich nowotworach stosuje się cytostatyki?

Lista jest bardzo długa.

Leki cytostatyczne stosowane są zarówno w nowotworach litych, jak i chorobach układu krwiotwórczego. Spotykamy je w leczeniu raka piersi, raka jajnika, raka płuc, nowotworów jelita grubego, chłoniaków, białaczek i wielu innych chorób nowotworowych.

Niektóre preparaty wykorzystuje się również w nowotworach mózgu i naciekach białaczkowych OUN. Inne znajdują zastosowanie głównie w leczeniu określonych typów raka.

To dlatego dwie osoby chore na nowotwór mogą otrzymywać zupełnie inne schematy leczenia.

Lekarz nie dobiera terapii do objawów. Dobiera ją do rodzaju nowotworu, jego biologii oraz stopnia zaawansowania choroby.

Jak wygląda podanie cytostatyków?

Dla wielu osób pierwszy dzień chemioterapii pozostaje jednym z najbardziej stresujących momentów całego leczenia.

Pacjent przychodzi rano do szpitala. W ręku ma skierowanie, wyniki badań krwi i mnóstwo pytań. Jak będę się czuć? Czy od razu zrobi mi się słabo? Czy będę mógł wrócić do domu?

W praktyce wygląda to spokojniej, niż większość osób sobie wyobraża.

Po kwalifikacji lekarz sprawdza wyniki badań i stan pacjenta. Następnie pielęgniarka podaje leki. Czas podania zależy od zastosowanego schematu. Czasem trwa kilkanaście minut, a czasem kilka godzin.

Po zakończeniu leczenia pacjent zwykle wraca do domu tego samego dnia.

Jakie skutki uboczne wywołują cytostatyki?

To temat, który budzi najwięcej emocji.

Kiedy ktoś słyszy słowo „chemioterapia”, bardzo często myśli o nudnościach, osłabieniu i utracie włosów. Rzeczywiście takie działania niepożądane mogą się pojawić, ale współczesna onkologia dysponuje wieloma sposobami ograniczania tych objawów.

Skutki uboczne wynikają z tego, że leki cytotoksyczne działają również na zdrowe komórki szybko się dzielące.

Dotyczy to między innymi:

• szpiku kostnego,
• błon śluzowych,
• mieszków włosowych,
• komórek przewodu pokarmowego.

Pacjenci różnie reagują na leczenie. Jedni przez cały okres terapii prowadzą stosunkowo aktywne życie. Inni potrzebują więcej odpoczynku między kolejnymi cyklami.

Tego nie da się przewidzieć wyłącznie na podstawie nazwy leku.

Czy cytostatyki są skuteczne?

Gdyby nie były skuteczne, nie stosowano by ich od dziesięcioleci.

W wielu nowotworach cytostatyki pozostają podstawą systemowego leczenia nowotworów złośliwych. W innych stanowią jeden z elementów terapii obok chirurgii, radioterapii, hormonoterapii czy leczenia celowanego.

Pacjenci czasem oczekują prostego komunikatu: „ten lek działa” albo „ten lek nie działa”.

Medycyna jest bardziej skomplikowana.

Skuteczność zależy od rodzaju nowotworu, jego biologii, zaawansowania choroby i odpowiedzi organizmu na leczenie. Ten sam cytostatyk może przynosić bardzo dobre efekty u jednego pacjenta i znacznie słabsze u drugiego.

Co warto wiedzieć przed rozpoczęciem leczenia?

Pacjenci często próbują przygotować się do terapii poprzez wielogodzinne czytanie internetowych forów. Wieczorem wpisują nazwę leku w wyszukiwarkę i trafiają na historie osób, które przechodziły leczenie kilka lub kilkanaście lat wcześniej.

To zrozumiałe.

Jednocześnie warto pamiętać, że doświadczenia innych pacjentów nie są prognozą własnego leczenia. Współczesna onkologia wygląda inaczej niż jeszcze dekadę temu. Dostępne są skuteczniejsze leki przeciwwymiotne, lepsze schematy wspomagające i bardziej precyzyjne metody monitorowania terapii.

Dlatego rozmowa z lekarzem prowadzącym daje zwykle więcej spokoju niż kilkadziesiąt anonimowych wpisów znalezionych późno w nocy.

FAQ

Czy cytostatyk to to samo co chemioterapia?

Nie. Cytostatyk jest lekiem, a chemioterapia metodą leczenia wykorzystującą takie leki.

Czy każdy pacjent z nowotworem dostaje cytostatyki?

Nie. W części nowotworów stosuje się leczenie chirurgiczne, hormonoterapię, immunoterapię lub leczenie celowane.

Czy cytostatyki niszczą zdrowe komórki?

Tak. Dotyczy to głównie zdrowych komórek szybko się dzielących, dlatego pojawiają się skutki uboczne.

Czy paklitaksel i docetaksel to cytostatyki?

Tak. To leki z grupy taksanów wykorzystywane między innymi w terapii raka piersi, raka jajnika i raka płuc.

Czy podczas leczenia zawsze wypadają włosy?

Nie. Zależy to od rodzaju leku, dawki oraz indywidualnej reakcji organizmu.

Czy cytostatyki leczą raka piersi?

Tak. W wielu przypadkach są ważnym elementem terapii raka piersi i pomagają niszczyć komórki nowotworowe.

Czy po chemioterapii organizm wraca do formy?

U większości pacjentów organizm stopniowo regeneruje się po zakończeniu leczenia. Czas potrzebny na powrót do pełnej sprawności jest bardzo indywidualny.

Źródła

1. Antimetabolite – charakterystyka antymetabolitów, mechanizm działania leków takich jak metotreksat oraz wpływ na syntezę DNA komórek nowotworowych.
2. Anthracycline – informacje dotyczące antracyklin, w tym epirubicyny, daunorubicyny i idarubicyny oraz ich zastosowania w leczeniu nowotworów.
3. Cytoskeletal drugs – opis działania taksanów (paklitaksel, docetaksel) i alkaloidów barwinka (winblastyna, winkrystyna) zaburzających podział komórki nowotworowej.
4. Polskie Towarzystwo Onkologiczne (PTO) – rekomendacje dotyczące leczenia nowotworów i terapii systemowych.