Cisplatyna

Medycyna dysponuje szerokim i zróżnicowanym zestawem leków stosowanych w terapii nowotworów. Jednym z nich jest cisplatyna należąca do najlepiej znanych i najczęściej stosowanych cytostatyków (czyli leków chemioterapeutycznych). Dzięki niej udało się uratować lub wydłużyć życie milionów pacjentów na całym świecie. Sprawdź, kiedy stosuje się cisplatynę, jak działa ten lek i z jakimi skutkami ubocznymi muszą się liczyć chorzy, którzy go przyjmują.

Cisplatyna – co to takiego?

Cisplatyna to lek przeciwnowotworowy powszechnie stosowany w chemioterapii. Jego główny składnik stanowi platyna – stąd też nazwa substancji. Skuteczność tego metalu szlachetnego w walce z nowotworami odkryto w ubiegłym wieku, a już w latach 70-tych pierwsi pacjenci przyjmowali chemioterapię bazującą na pochodnych platyny.

Cisplatyna została odkryta przypadkiem. W latach 60-tych XX wieku Barnett Rosenberg prowadził badania nad bakteriami i odkrył, że związki platyny zatrzymują podział komórek.

Substancja ta należy do cytostatyków, czyli do leków hamujących podział komórek. Stosuje się ją przede wszystkim w terapii tzw. nowotworów litych – czyli takich, które tworzą guzy. Ich przeciwieństwem są nowotwory nie mające tej tendencji (na przykład białaczki) – dla nich przewidziano inny schemat leczenia. Cisplatyna uderza w komórki na etapie ich podziału, uszkadzając materiał genetyczny i uniemożliwiając im mnożenie się. Ponieważ komórki nowotworowe dzielą się znacznie szybciej, niż zdrowe, cisplatyna jest w stanie przeciwdziałać powiększaniu się guza, naciekaniu okolicznych tkanek czy roznoszeniu się przerzutów po organizmie. Substancja działa zarówno na guzy pierwotne (stanowiące pierwsze ognisko choroby), jak i na te, które zawędrowały do sąsiednich i odleglejszych narządów w postaci przerzutów.

Aktualnie cisplatyna jest jednym z podstawowych leków w onkologii. Pomimo długiej obecności na rynku medycznym, nie jest uznawana za przeżytek – wręcz przeciwnie. Naukowcy nieustannie badają możliwości jej nowych zastosowań – zwłaszcza w połączeniu z innymi terapiami.

Jak działa cisplatyna?

Mechanizm działania cisplatyny opiera się na uszkadzaniu DNA komórek nowotworowych. Warto w tym momencie przypomnieć, że DNA stanowi swoistą instrukcję obsługi zamkniętą w jądrze komórki. To dzięki DNA komórka wie, w jaki sposób stworzyć swoją kopię. Jakiekolwiek zaburzenie może doprowadzić do nieprawidłowego podziału komórki albo do uniemożliwienia jej funkcjonowania – a w przypadku komórek nowotworowych dokładnie o to nam chodzi.

Cisplatyna wiąże się z nicią DNA i tworzy tak zwane addukty – czyli wiązania chemiczne blokujące możliwość prawidłowego odczytania informacji genetycznej. W efekcie zatrzymany zostaje cykl życia danej komórki – nie może się ona dzielić, a finalnie ulega apoptozie (czyli zaprogramowanemu genetycznie unicestwieniu).

Co ważne, cisplatyna działa również na zdrowe komórki – lek nie potrafi ich odróżniać od patologicznych komórek nowotworowych. Jak to zatem możliwe, że terapia może wyleczyć pacjenta? Kluczem do zrozumienia mechanizmu działania cisplatyny i innych cytostatyków jest wiedza o tym, jak dzielą się komórki nowotworowe – namnażają się one znacznie szybciej niż zdrowe komórki. W efekcie to właśnie guzy są znacznie bardziej wrażliwe na cisplatynę.

Spośród komórek zdrowych narażone są zwłaszcza te, które również cechują się stosunkowo szybkim podziałem – znajdujące się m.in. w szpiku kostnym czy w przewodzie pokarmowym. To właśnie te narządy i tkanki są najmocniej narażone na występowanie skutków ubocznych leczenia cisplatyną.

Cisplatyna – jaka to chemia?

Chemioterapia, w przebiegu której stosowane są m.in. takie leki jak cisplatyna, stanowi jedną z podstawowych metod leczenia nowotworów (obok chirurgii, radioterapii a coraz częściej również terapii celowanej). 

Jak działa chemioterapia? 

W dużym uproszczeniu można opisać ją jako podawanie pacjentowi leków niszczących komórki nowotworowe lub hamujących ich rozwój. Warto mieć na uwadze, że nie ma jednej chemioterapii podawanej automatycznie wszystkim pacjentom onkologicznym. Chemioterapeutyki stanowią grupę leków różniących się pod względem zastosowań i konkretnych metod działania.

Cisplatyna to tak zwana chemia platynowa – czyli oparta na związkach platyny. Poza tą substancją do chemii platynowych zalicza się m.in. karboplatynę czy oksaliplatynę.

Cisplatyna a kolory chemioterapii

Bardzo często w swojej praktyce spotykam się z pytaniami pacjentów o to, jaki kolor chemii dostaną. Wśród pacjentów oraz niektórych lekarzy funkcjonuje nieoficjalny podział na kolory chemioterapii.  To potoczne określenie ułatwia wstępną orientację w różnych typach leków cytostatycznych. W odniesieniu do rodzajów chemioterapii kolory oznaczają po prostu barwę leku podawanego w formie wlewu dożylnego. 

Pod tym względem wyróżnia się następujące rodzaje chemii – kolory: biały (płyn w kroplówce jest przezroczysty), żółty oraz czerwony. Pacjenci często zgłaszają, że najlepiej tolerują chemię białą a najgorzej – czerwoną. Cisplatyna zaliczana jest do chemii białej, ponieważ jej roztwór jest przezroczysty. Czy taki podział ma sens? Choć mówienie o kolorach chemioterapii może pomóc pacjentom oswajać się z chorobą, to efekt chemii (łącznie ze skutkami ubocznymi) zależy od bardzo wielu zmiennych, w tym od stanu ogólnego pacjenta i od stopnia zaawansowania nowotworu, dlatego nie warto przywiązywać się do tych oznaczeń.

Na jakie nowotwory pomaga cisplatyna?

Nie ma jednego leku na raka – nawet ten sam typ nowotworu u różnych pacjentów może wymagać odmiennego postępowania. Również dobór chemioterapii i ewentualne zastosowanie cisplatyny zawsze zależy od decyzji lekarza prowadzącego czy konsylium lekarskiego. Istnieją jednak pewne typowe zastosowania, przy których konkretne leki stosuje się najczęściej i z najlepszym skutkiem. W tym kontekście cisplatyna jest przeważnie wybierana w przypadku tzw. nowotworów litych, czyli mających formę guza.

Najczęściej cisplatynę stosuje się w przypadku następujących typów nowotworów:

• Rak jądra – wynalezienie cisplatyny było prawdziwym przełomem w przypadku leczenia tego nowotworu. Substancja znacznie zwiększyła odsetek wyleczeń.
• Rak pęcherza moczowego – cisplatyna jest jednym z głównych leków tzw. pierwszej linii terapii – czyli metodą, od której zaczyna się leczenie.
• Rak jajnika – cisplatynę stosuje się przeważnie w połączeniu z innymi terapiami, głównie w zaawansowanych stadiach nowotworu.
• Rak płuca – cisplatynę stosuje się często w połączeniu z innymi cytostatykami, zarówno w przypadku raka niedrobnokomórkowego (częstszego i lepiej odpowiadającego na leczenie), jak i drobnokomórkowego (rzadszego i trudniejszego w leczeniu).
• Rak szyjki macicy – zwłaszcza w połączeniu z radioterapią.
• Inne nowotwory – cisplatyna stosowana jest również w przypadku raka krtani, gardła czy jamy ustnej oraz w terapii pewnych nowotworów dziecięcych (np. guzy germinalne pojawiające się już w życiu zarodkowym).

Cisplatyna – skutki uboczne

Każda chemioterapia wiąże się niestety ze skutkami ubocznymi, które wynikają ze specyfiki działania stosowanych leków. O to też bardzo często pytają nas pacjenci. W pierwszej kolejności lekarz zobowiązany jest do przeanalizowania potencjalnych korzyści i ryzyka związanych z zastosowaniem określonego leczenia w przypadku konkretnego pacjenta. 

Najczęstsze skutki uboczne cisplatyny to:

• Uszkodzenie nerek – cisplatyna jest nefrotoksyczna – oznacza to, że lek może znacznie obciążać nerki, dlatego pacjenci przyjmujący cisplatynę muszą dbać o wysoki poziom nawodnienia organizmu, a niekiedy również przyjmować dodatkowe leki. 
• Uszkodzenie słuchu – typowe są szumy uszne, może także dojść do trwałego pogorszenia się słuchu.
• Nudności i wymioty – te skutki uboczne należą do najczęściej zgłaszanych przez pacjentów leczonych cisplatyną. Wykazuje ona między innymi silne działanie wymiotne.
• Uszkodzenia szpiku kostnego – leczenie prowadzi do spadku ogólnej liczby krwinek, może wywołać anemię i krwawienia, a także zwiększyć podatność na infekcję lub doprowadzić do rozwinięcia się wtórnych nowotworów krwi.
• Uszkodzenie nerwów obwodowych – czyli neuropatia. Chorzy mogą doświadczać drętwienia rąk i nóg oraz zaburzeń czucia.

Przeciwwskazania do chemioterapii cisplatyną obejmują ogólny bardzo zły stan zdrowia pacjenta, poważne uszkodzenia nerek, ciąża czy też nadwrażliwość i alergia na cisplatynę. 

Alergia na cisplatynę i co dalej?

Jednym z najważniejszych i wcale nie tak rzadkim przeciwwskazaniem do terapii cisplatyną jest poważna nadwrażliwość na ten lek. U niektórych pacjentów reakcja alergiczna pojawia się już po pierwszym wlewie (podaniu chemioterapii dożylnie), u innych początkowo wszystko jest w porządku, a dopiero po kilku zastosowaniach pojawiają się objawy nadwrażliwości.

Jakie mogą być objawy nadwrażliwości na cisplatynę? Bardzo różne – od wysypki aż po niebezpieczne reakcje anafilaktyczne ze skurczem oskrzeli, spadkiem ciśnienia i dusznością włącznie. Pacjenci ze zdiagnozowaną nadwrażliwością na cisplatynę często obawiają się, że przez to nie będą mogli kontynuować leczenia. Uspokajam jednak – w takiej sytuacji mogą zostać zastosowane inne chemioterapeutyki, a w ostateczności można kontynuować leczenie cisplatyną wraz z wcześniejszym przygotowaniem pacjenta (odczulaniem w warunkach szpitalnych i ostrożnym kontynuowaniu ewentualnych reakcji). 

Źródła:

• https://www.doz.pl/leki/w221-cisplatyna
• https://pl.wikipedia.org/wiki/Cisplatyna
• https://www.medonet.pl/leki-od-a-do-z,cisplatyna—stosowana-w-leczeniu-raka,artykul,41514194.html