Biopsja szpiku kostnego – czym jest, rodzaje, pobranie szpiku.

W diagnostyce wielu chorób, zwłaszcza tych związanych z krwią i układem krwiotwórczym, lekarze często opierają się na szeregu badań laboratoryjnych i obrazowych. Choć pomagają one zawęzić możliwe przyczyny, nie zawsze pozwalają postawić jednoznaczną diagnozę. W takich przypadkach pomocna okazuje się biopsja szpiku kostnego – badanie, które często przesądza o diagnozie. Można je opisać w 5 etapach.

Biopsja i szpik kostny – co to w ogóle znaczy?

Zanim przyjrzymy się samemu badaniu, warto zrozumieć, czym właściwie są biopsja i szpik kostny. Choć nazwy te brzmią znajomo, wiele osób ma trudność z wyjaśnieniem, co dokładnie oznaczają. Tymczasem dobre zrozumienie tych pojęć pomaga oswoić się z procedurą i zmniejsza lęk, który często towarzyszy badaniom diagnostycznym.

Biopsja – co to znaczy?

Biopsja to procedura medyczna polegająca na pobraniu fragmentu tkanki z organizmu w celu dokładnego zbadania jej pod mikroskopem. Może dotyczyć różnych narządów – skóry, wątroby, piersi, a w tym przypadku – szpiku kostnego. Dzięki biopsji lekarze mogą ocenić budowę komórek, wykryć nieprawidłowości w ich rozwoju i postawić precyzyjną diagnozę.

Szpik kostny – co to znaczy?

Szpik kostny to miękka, gąbczasta tkanka znajdująca się wewnątrz kości – przede wszystkim w kręgach, mostku, miednicy i żebrach. To właśnie tam powstają komórki krwi: czerwone krwinki (erytrocyty), białe krwinki (leukocyty) oraz płytki krwi (trombocyty). Szpik kostny pełni więc istotną rolę w funkcjonowaniu układu odpornościowego i krwiotwórczego. Gdy jego praca zostaje zaburzona – np. przez choroby nowotworowe, – konieczna bywa jego ocena właśnie poprzez biopsję.

Jakie są rodzaje biopsji szpiku kostnego?

Wyróżnia się dwa główne rodzaje biopsji szpiku kostnego:

• Aspiracja szpiku kostnego – polega na pobraniu płynnej próbki szpiku za pomocą cienkiej igły. Ten rodzaj biopsji pozwala ocenić skład komórkowy szpiku i jest stosunkowo szybki oraz mało inwazyjny.
• Trepanobiopsja (biopsja wycinkowa) – polega na pobraniu fragmentu tkanki kostnej wraz ze szpikiem przy użyciu specjalnej grubszej igły. Ten rodzaj biopsji jest rzadszy, ale daje pełniejszy obraz budowy szpiku i jego otaczających tkanek, co jest niezbędne przy diagnozowaniu niektórych chorób.

Oba rodzaje biopsji często wykonywane są razem podczas jednej procedury, aby uzyskać jak najwięcej informacji diagnostycznych.

Biopsja szpiku kostnego w 5 etapach – jak pobiera się szpik kostny?

Biopsja szpiku kostnego to procedura, która może wydawać się skomplikowana, jednak jej przebieg można jasno opisać w kilku prostych krokach. Każdy etap ma swoje znaczenie i jest przeprowadzany z dbałością o komfort oraz bezpieczeństwo pacjenta. Poniżej przedstawiam szczegółowy opis pięciu etapów biopsji, które pomagają zrozumieć, jak wygląda to badanie „od kuchni” i czego można się spodziewać podczas zabiegu.

Etap 1. biopsji szpiku kostnego – wybór pozycji i dezynfekcja

Pacjent układany jest najczęściej na boku lub brzuchu, aby lekarz miał łatwy dostęp do miejsca pobrania – zwykle jest to talerz kości biodrowej. Następnie skóra w okolicy punkcji zostaje dokładnie oczyszczona i zdezynfekowana, co zapobiega jakiejkolwiek możliwości zakażenia.

Etap 2. biopsji szpiku kostnego – znieczulenie

Aby zminimalizować ból i dyskomfort, w miejsce planowanego pobrania podaje się znieczulenie miejscowe.

Z mojego doświadczenia wynika, że po podaniu znieczulenia, które zaczyna działać już po kilku minutach, pacjenci odczuwają drętwienie skóry i tkanek podskórnych. To sprawia, że kolejne etapy badania przebiegają spokojnie i bezboleśnie, a pacjenci znacznie mniej odczuwają stres i dyskomfort podczas całego zabiegu.

Etap 3. biopsji szpiku kostnego – pobranie szpiku

Za pomocą specjalnej cienkiej igły lekarz delikatnie wkłuwa się do kości biodrowej, a następnie pobiera płynny szpik kostny. Materiał jest od razu przekazywany do laboratorium, gdzie dokładnie analizuje się komórki i inne jego składniki.

Etap 4. biopsji szpiku kostnego – opcjonalna trepanobiopsja

Jeśli konieczne jest uzyskanie fragmentu kostnego ze szpikiem, lekarz stosuje grubszą, specjalistyczną igłę i pobiera wycinek tkanki kostnej wraz z otaczającym szpikiem. Etap ten jest nieco bardziej inwazyjny i wykonywany rzadziej, ale dostarcza dodatkowych, ważnych informacji diagnostycznych.

Trepanobiopsja może być odczuwalna i lekko bolesna, nawet pomimo zastosowania znieczulenia miejscowego. Jednak na szczęście ten ból jest zazwyczaj dobrze tolerowany i można go łatwo złagodzić lekami przeciwbólowymi. Pacjenci rzadko określają ten dyskomfort jako coś naprawdę trudnego do zniesienia.

Etap 5. biopsji szpiku kostnego – nałożenie opatrunku

Po zakończeniu zabiegu lekarz usuwa igłę, a miejsce wkłucia zabezpiecza jałowym opatrunkiem. Pacjent może odczuwać lekkie pieczenie, które zwykle ustępują po kilku godzinach. Ważne jest, by utrzymać miejsce czyste i unikać nadmiernego ucisku.

Jakie choroby pozwala wykryć biopsja szpiku kostnego?

Biopsja szpiku kostnego to najważniejsze badanie w diagnostyce wielu poważnych chorób, dzięki niej można rozpoznać m.in.:

• Nowotwory układu krwiotwórczego, takie jak:
  • Białaczki (ostre i przewlekłe)
  • Chłoniaki (np. chłoniak Hodgkina i nieziarniczy)
  • Szpiczak mnogi
  • Zespoły mielodysplastyczne i mieloproliferacyjne
• Przerzuty nowotworów innych narządów do szpiku
• Niedokrwistości o niewyjaśnionej przyczynie, zwłaszcza oporne na leczenie
• Małopłytkowość, leukopenię lub pancytopenię, czyli niedobory różnych typów komórek krwi
• Choroby autoimmunologiczne, które mogą wpływać na szpik kostny
• Infekcje, w tym gruźlicę szpiku lub zakażenia wirusowe (np. HIV)
• Ocenę skuteczności leczenia, np. po przeszczepie szpiku lub w trakcie chemioterapii

Czy biopsja szpiku kostnego może wywołać u nas jakieś powikłania?

Biopsja szpiku kostnego to bezpieczna procedura, która w zdecydowanej większości przypadków przebiega bez żadnych komplikacji. Powikłania zdarzają się niezwykle rzadko, a jeśli już wystąpią, mają najczęściej charakter łagodny i szybko ustępują.

Do najczęściej opisywanych, drobnych i przemijających dolegliwości po biopsji należą:

• Ból lub tkliwość w miejscu wkłucia, utrzymujący się przez 1–2 dni.
• Lekkie krwawienie lub zasinienie, które może pojawić się w miejscu wkłucia, szczególnie u osób z kruchymi naczyniami lub zaburzeniami krzepnięcia.
• Obrzęk lub niewielki stan zapalny skóry, rzadko wymagający interwencji – zwykle ustępuje samoistnie przy zachowaniu higieny.

Kiedy biopsja szpiku nie jest wskazana?

W niektórych (ściśle określonych) przypadkach nie powinniśmy być poddawani zabiegowi biopsji szpiku kostnego. Są to jednak rzadkie sytuacje, a w sprawie ostatecznej decyzji, czy procedurę przeprowadzić, pacjent powinien zaufać lekarzowi. Wykwalifikowany specjalista będzie jednak szukał innych ścieżek diagnozy, gdy:

• W miejscu planowanego wkłucia występuje aktywne zakażenie skóry, np. ropień, stan zapalny tkanki podskórnej lub infekcja kości – zwiększa to ryzyko rozprzestrzenienia się zakażenia i powikłań.
• Pacjent cierpi na ciężkie zaburzenia krzepnięcia krwi, takie jak nieleczona hemofilia czy zaawansowana koagulopatia. W przypadku hemofilii zabieg można przeprowadzić dopiero po uzupełnieniu brakującego czynnika krzepnięcia do poziomu co najmniej 50% jego aktywności.
• Występuje znaczna małopłytkowość (trombocytopenia) – bardzo niski poziom płytek krwi zwiększa ryzyko krwawienia, dlatego przed biopsją może być konieczne przetoczenie koncentratu płytek krwi. To przeciwwskazanie względne – decyzję podejmuje lekarz prowadzący.
• Miejsce wkłucia jest technicznie trudne lub niedostępne, np. z powodu wcześniejszych zabiegów, zrostów, deformacji anatomicznych albo dużych zmian skórnych (blizny, rozległe tatuaże, owrzodzenia).
• Pacjent znajduje się w ciężkim stanie ogólnym, np. ma zaawansowaną niewydolność krążeniową lub oddechową – nawet prosta procedura może być wtedy zbyt obciążająca i wymaga odroczenia lub alternatywnej metody diagnostycznej.
• Pacjent przeszedł wcześniej radioterapię w obrębie miednicy lub klatki piersiowej – w takich przypadkach należy unikać pobierania szpiku z napromienianego obszaru i, jeśli to możliwe, wybrać inną lokalizację (np. przeciwległy talerz biodrowy).
• W diagnostyce chorób powodujących zmiany lityczne w kościach (np. szpiczaka mnogiego) nie zaleca się wykonywania biopsji z rękojeści mostka, ze względu na ryzyko złamania. Bezpieczniejszym miejscem jest wtedy kość biodrowa.

W takich przypadkach lekarz może odroczyć zabieg, wdrożyć odpowiednie leczenie przygotowujące lub zaproponować inne metody diagnostyczne.

Źródła:

• Rindy, L. J. (2023). Bone marrow aspiration and biopsies. W: S. StatPearls (Red.), StatPearls Publishing.
• Mayo Clinic. (2024, December 5). Bone marrow biopsy and aspiration.