Wbrew groźnie brzmiącej nazwie i doniesieniom o rzadkich, ciężkich powikłaniach, potworniak jajnika w zdecydowanej większości przypadków nie jest nowotworem złośliwym. Jak podkreślają specjaliści, ponad 90 procent tych guzów to zmiany łagodne, a rokowania dla pacjentek są zazwyczaj bardzo dobre.
Ponad 90% potworniaków jajnika to zmiany łagodne
Potworniak jajnika, znany również jako torbiel skórzasta, jest rodzajem nowotworu zarodkowego. Choć jego nazwa może budzić niepokój, w rzeczywistości ponad 90% przypadków stanowią potworniaki dojrzałe, które są zmianami łagodnymi. Nowotwory te najczęściej diagnozuje się u młodych kobiet, zazwyczaj przed 30. rokiem życia, a ich wykrycie często ma charakter przypadkowy, na przykład podczas rutynowego badania ginekologicznego lub USG.
Charakterystyczną cechą potworniaków jest to, że mogą zawierać w pełni ukształtowane, zróżnicowane tkanki, takie jak włosy, zęby, chrząstki, a także tkankę nerwową. Obecność tych elementów, choć zaskakująca dla pacjentek, jest typowym obrazem dla tego rodzaju guza. Leczenie polega na chirurgicznym usunięciu zmiany, co w przypadku guzów łagodnych prowadzi do całkowitego wyleczenia.
Zapalenie mózgu anti-NMDAR – rzadki zespół paranowotworowy
W niezwykle rzadkich przypadkach potworniak jajnika może być przyczyną poważnych powikłań neurologicznych. Dzieje się tak, gdy układ odpornościowy, reagując na tkankę nerwową obecną w guzie, zaczyna produkować przeciwciała atakujące receptory NMDA w mózgu pacjentki. Prowadzi to do rozwoju choroby autoimmunologicznej znanej jako zapalenie mózgu z przeciwciałami przeciwko receptorowi NMDA (anti-NMDAR).
Objawy tego zespołu paranowotworowego mogą być dramatyczne i obejmować szerokie spektrum zaburzeń. W jednym z badań opisano serię 12 kobiet, u których wystąpiły:
- poważne objawy psychiatryczne (np. psychoza, lęk, paranoja),
- utrata pamięci (amnezja),
- napady padaczkowe,
- zaburzenia ruchowe (dyskinezy),
- zaburzenia autonomiczne (np. wahania ciśnienia krwi, tętna),
- obniżenie poziomu świadomości, często wymagające podłączenia do respiratora.
U wszystkich pacjentek zdiagnozowano potworniaka jajnika, a w ich płynie mózgowo-rdzeniowym i krwi wykryto przeciwciała anty-NMDAR.
Usunięcie guza cofa objawy neurologiczne
Identyfikacja potworniaka jako przyczyny zapalenia mózgu jest kluczowa dla skutecznego leczenia. Dane kliniczne potwierdzają, że usunięcie guza jajnika jest podstawowym elementem terapii, który może prowadzić do stopniowej poprawy stanu neurologicznego pacjentki. Opis przypadku młodej kobiety z zapaleniem mózgu anti-NMDAR pokazał, że dopiero po wykryciu i usunięciu potworniaka jej stan zaczął się poprawiać.
Leczenie, oprócz resekcji chirurgicznej guza, obejmuje również immunoterapię, taką jak podawanie hormonów steroidowych oraz immunoglobulin (gamma globulin) w celu wyciszenia agresywnej odpowiedzi autoimmunologicznej. Mimo że zapalenie mózgu anti-NMDAR jest stanem zagrażającym życiu, szybka diagnoza i usunięcie przyczyny dają szansę na powrót do zdrowia.
Źródła
Prof. Paweł Derlatka: potworniak to nie wyrok, Polityka Zdrowotna, 2026. https://politykazdrowotna.com/artykul/prof-pawel-derlatka-n2326217
Li S, Zhao A. A case of anti-NMDAR encephalitis induced by ovarian teratoma, Cell Biochem Biophys, 2015. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25377541/
Dalmau J, et al. Paraneoplastic anti-N-methyl-D-aspartate receptor encephalitis associated with ovarian teratoma, Ann Neurol, 2007. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17262855/
